Gemengde gevoelens over documentaire over Sunneklaas ‘Wij zeggen helemaal niks’ nav en documentaire bij omrop Fryslân.
Sunneklaas raakt een stukje geheimzinnigheid kwijt. Vertegenwoordigers van de vier Amelander dorpen hebben Omrop Fryslân uitgenodigd om eenmalig een documentaire over het eeuwenoude volksfeest te maken. Niet iedereen op Ameland is daar blij mee.
Sinds het incident vorig jaar waarbij verslaggevers van PowNed zijn opgewacht bij de boot, achtervolgd en het eiland zijn afgejaagd lukt het Ameland niet langer Sunneklaas buiten de publiciteit te houden.
Het was voor het tweede jaar op rij dat PowNed vergeefs een poging deed om een reportage over Sunneklaas te maken. Dit jaar leken ze er nog vroeger bij. Vorige week donderdag werden verslaggevers gespot op de boot. ‘Hierbij het vriendelijke verzoek om ze door te verwijzen naar de documentaire van volgende week (…). Alles wat ze willen weten over Sunneklaas, zal daar te zien zijn. Blijf vooral rustig en beleefd, laat ze verder links liggen. Dan kunnen ze onverrichter zake weer naar Hilversum. Zegt het voort’, zo appten Amelanders massaal naar elkaar door.
Het bleek loos alarm. PowNed maakte – met een vileine knipoog naar de achtervolging van een jaar eerder – een item over de moeilijke bereikbaarheid van Ameland in de donkere uren.
Hoe dan ook, de Amelanders zitten in hun maag met hun geheime verkleedspel, dat van oudsher een vruchtbaarheidsritueel is en twee dagen per jaar rond Sinterklaas gevierd wordt. De lichten gaan eind van de middag uit en vrouwen en kinderen mogen zich niet op straat begeven. Die twee dagen hoort het eiland voor de Amelanders zelf te zijn, willen ze zo min mogelijk pottenkijkers en krijgen argeloze toeristen te horen dat de hotels en accommodaties volgeboekt zijn.
bijeenkomsten
Na het incident van vorig jaar – waarvoor twee Amelanders van destijds 22 en 31 jaar vanwege verdenking van onder meer openlijke geweldpleging en bedreiging nog voor de rechtbank moeten verschijnen – staken de Amelanders de hoofden bijeen. In alle vier dorpen werden medio februari drukbezochte bijeenkomsten gehouden over hoe de volgende keer met de media om te gaan. Er werd een Werkgroep Sunneklaas opgericht, die in april nog eens twee goed bezochte infobijeenkomsten hield. Daar is besloten dat de Amelanders een documentaire wilden laten maken. Ze wordt gezien als ‘een gerichte actie die mogelijk kan bijdragen aan het behoud van onze tradities’.
Dat laatste valt te lezen op een flyer, die begin september bijna huis aan huis verspreid is op Ameland door de Werkgroep Sunneklaas. Daarin wordt bericht dat FryslânDOK als onderdeel van Omrop Fryslân een documentaire komt maken. Ook wordt gevraagd wie een bijdrage wil leveren. ‘In de gesprekken met hen hebben zij onze zorg en inzet met veel respect en begrip aangehoord (…) Zij willen graag ons verhaal tonen en wij willen een eerlijk en door ons zelf verteld verhaal overbrengen’, staat er onder meer.
Iemand die wat wil zeggen over de beweegredenen, is op Ameland moeilijk te vinden. In Hollum en Ballum is de viering van het oud-Germaanse vruchtbaarheidsritueel nog het meest authentiek. In Nes en Buren vieren ze niet Sunneklaas maar Sunterklaas. Daar neigt het feest iets meer naar carnaval.
De voorzitter van Dorpsbelang Hollum wil geen toelichting geven. ,,Wij zijn van mening dat we helemaal niks over Sunneklaas zeggen. We kunnen niet namens het hele dorp spreken”, zegt voorzitter IJsbrand Smit van Dorpsbelang Hollum. Persoonlijk voegt hij daar nog één ding aan toe. Hij betreurt het dat de documentaire is gemaakt. Elk woord over Sunneklaas is te veel. ,,Alles, alles, alles, alles.”
Voorzitter Fabian Kock van Dorpsbelang Ballum vindt het moeilijk een reactie te geven, zolang hij de documentaire nog niet heeft gezien. ,,Maar als die erin resulteert dat wij ongestoord onze traditie kunnen voortzetten, dan lijkt het me een prima initiatief.”
Anonieme werkgroep
Met moeite lukt het te achterhalen wie er onder meer achter de werkgroep zit, de leden willen anoniem blijven. De reden wordt door een lid uit Hollum wel verteld, onder uitdrukkelijke voorwaarde dat die niet wordt vermeld. Na ruggespraak met de andere leden besluit de Werkgroep Sunneklaas een dag later alleen via de mail te reageren. Twee vragen (‘Waarom is er een werkgroep opgericht?’ en ‘Waarom is de documentaire tot stand gekomen?’) worden in een lange mail beantwoord. Doorvragen over de telefoon is niet mogelijk.
‘Al jarenlang wordt er rondom Sunneklaas vanuit terughoudendheid gereageerd door de Amelanders. Doelbewust. Met als reden de traditie op die manier zoveel als mogelijk te beschermen tegen eventuele negatieve invloed van buitenaf en te koesteren als eilander traditie’, schrijft de werkgroep. Door de opkomst van sociale media wordt het steeds moeilijker om de traditie te beschermen, signaleert ze.
De werkgroep vindt de nieuwsgierigheid begrijpelijk, maar ziet dat deze aandacht ook leidt tot misvattingen en opdringerige stemmingmakerij. ‘Onbedoeld heeft Sunneklaas daarmee een mysterieus en grimmig imago verkregen bij sommige mensen van buitenaf.’
Zodoende willen deze Amelanders een beter begrip van Sunneklaas creëren. Dit is door de incidenten vorig jaar (er was ook iets met vloggers) in een stroomversnelling gekomen, schrijft de werkgroep. Incidenten die niet weer mogen gebeuren en sterk worden afgekeurd, schrijven ze ook. ‘Er is een groeiende behoefte om meer duiding te geven bij wat de traditie inhoudt, maar bovenal om uiting te geven aan wat de traditie betekent voor Amelanders. De traditie zorgt namelijk voor een stuk sociale cohesie en een gevoel van eigen identiteit. Met veel liefde en trots wordt de traditie al eeuwenlang doorgegeven, van vader op zoon, moeder op dochter.’
Door Omrop Fryslân uit te nodigen voor het maken van een documentaire die ook op de landelijke televisie verschijnt, wordt er ‘een stap naar voren’ gezet, betoogt de werkgroep. ‘Met de hoop dat daarmee meer duidelijkheid ontstaat. Uiteindelijk moet dit leiden tot meer begrip.’ Een traditie die niet in de laatste plaats feitelijk compleet onschuldig is, schrijft ze. ‘Doordat alle Amelanders met onwijs veel plezier aan Sunneklaas deelnemen.’
Voortuin vol mest gestort
Hoe onschuldig het feest ook wordt genoemd, de geheimzinnigheid eromheen zorgt voor een sfeer van onderlinge intimidatie en bedreigingen. Wie met de media praat over het feest kan een reactie verwachten. Dat ondervond zelfstandig fotograaf Jan Spoelstra elf jaar geleden aan den lijve. Hij voorzag de Leeuwarder Courantin opdracht van een foto van onherkenbare kinderen in pak, voor bij het artikel: tien vragen over Sunneklaas (op zijn verzoek is de foto voorlopig offline gehaald).
Op de avond van plaatsing werd zijn voortuin vol mest gestort en werden zijn ruiten wit gekalkt. Zijn gezin ondervindt nog altijd hinder van deze actie. ,,Ik ben een bikkel, mij krijgen ze er niet onder. Maar de impact op mijn vrouw en kinderen is heel groot, dat beseffen ze niet.”
Spoelstra juicht de openheid in de documentaire van Omrop Fryslân toe. ,,Dat vind ik heel goed, juist de geslotenheid maakt mensen van de wal nieuwsgierig. Daarmee bereiken ze het omgekeerde effect, maar dat hebben ze niet in de gaten.” Volgens de zestiger gaat het om een kleine groep vooral jongere mensen die het feest verpest, ook door in Nes en Buren allemaal nieuwe regels te bedenken. Hij voorziet dat de documentaire voor een reactie gaat zorgen. ,,Sommige mensen zijn er niet blij mee en denken dat dat nodig is. Ze hadden dit na 5 december moeten uitzenden, nu kan de uitzending olie op het vuur gooien.”
Vijandige houding
Die vijandige houding jegens de media registreert Omrop Fryslân ook in de documentaire van FryslanDOK. ,,Heel eenvoudig”, zegt de 83-jarige Ben uit Hollum daarin in het Amelands over hoe ze vroeger met pottenkijkers van de vaste wal omgingen. ,,Als er een cameraploeg kwam, dan sloegen wij de camera stuk en zij gingen direct weer met de boot terug. Dat is gebeurd.”
En als de documentairemakers een Hollumer voorleggen dat hij het waarschijnlijk geen goed idee vindt als zij tijdens het Sunneklaasfeest komen te filmen, zegt die: ,,Nee, dat lijkt mij niet verstandig.”
FryslânDOK werd half mei benaderd voor het maken van de documentaire, vertelt documentairemaker Herman Zeilstra. ,,Sy woene wol in lyts bytsje oer harren geheime tradysje fertelle, oer wêrom’t it foar harren belangryk is en wêrom’tst dêr as bûtensteander net by wêze kinst.”
De Friese publieke omroep stond daar open voor, vertelt de 47-jarige documentairemaker uit Tzum. Laten zien hoe het er tijdens Sunneklaas aan toe gaat en wat de waarde daarvan is op cultureel-historisch gebied. ,,Dit gebeurt allinnich noch op in pear plakken yn Europa. Wy wolle it perspektyf fan de Amelanners sjen litte.”
Meerdere gesprekken met afvaardigingen van steeds zes tot acht mannen en vrouwen uit alle vier dorpen gingen aan het maken van de documentaire vooraf. Voor twee weken huurde Zeilstra met collega Pieterjan Wouda de eerste helft van oktober een huis op Ameland. Met hulp van de werkgroep konden ze 27 mensen interviewen over de traditie waarmee eilanders van kinds af opgroeien.
Beelden van Jan Botte
Beelden kregen ze van Jan Botte, een kroegeigenaar uit Hollum die niet met het spel meespeelde, maar wel bijna veertig jaar (van de jaren tachtig tot 2018) het feest filmde. De Amelanders in de documentaire hebben geen achternaam. Zeilstra: ,,Sa woene se it graach. Wêrom? Fanwege rellerige media as PowNed en floggers dy’t hiel nuvere grappen meitsje. It giet tsjintwurdich ek frij mâl op sosjale media.”
Amelanders willen geen onbekenden op het eiland, omdat het verkleed- en ontmaskerfeest dan niet meer te vieren is, zo luidt de redenatie. Maar in hoeverre zijn ze niet ook bang dat Sunneklaas als een vrouwonvriendelijk feest wordt gezien dat niet meer van deze tijd is? ,,De froulju sjogge it net as in probleem”, zegt Zeilstra. ,,It is in bucketlist-ding foar harren om in kear mei te dwaan. Meispylje as man en dan hoopje datst net ûntdutsen wurdst.”
Sunneklaas zijn de twee mooiste dagen van het jaar, zegt Eva uit Ballum in de documentaire. Het feest is van oorsprong bedoeld om de geesten te verjagen en vrouwen en kinderen te beschermen, vertelt de jonge vrouw Manon uit Buren lachend. ,,Het komt dus uiteindelijk voort uit vrouwenbescherming en niet uit vrouwenonderdrukking.” En later lachend: ,,Als wij als vrouwen aangeven dat er niks met ons gebeurt en wij een hele leuke avond hebben, geloof dat dan ook.”
Vrouwen die de deur uit gaan, moeten gecorrigeerd worden, legt Pieter Jan uit Hollum uit. Daarvoor hebben de banenvegers een stok bij zich. ,,Maar we slaan ze niet in elkaar, we geven gewoon een tik tegen de billen.”
attractie
Als op iedere hoek van de straat een camera van een vlogger of een tiktokker van de vaste wal staat, ,,dan worden wij een attractie”, zegt Benno uit Buren. ,,Daar zitten wij niet op te wachten. Dan kan er een feminist van de vaste wal komen, die zegt: ‘ik kom uit Nederland, ik mag hier op straat lopen’. Já, dat mag. Alleen wij vieren hier een feest. Doe door die straat lopen even niet bij ons. Doe dat thuis.”
Het is de eerste keer dat Jan Botte zijn verschafte beelden voor een groter publiek zichtbaar worden. Alleen dat al maakt de mooie productie Leve & Late Leve van Zeilstra en Wouda zeer bijzonder. Bijna heel Ameland kijkt er in spanning en met gemengde gevoelens naar uit.
Uit Volkskrant okt 24; auteur Goos Bies